Sự thật khốc liệt từ cuộc khủng hoảng năng lượng Trung Đông

Việc xung đột Trung Đông lan rộng sang Yemen và các cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái (drone) vào hệ thống đường ống dẫn dầu then chốt của Saudi Arabia đang phơi bày một thực tế nghiệt ngã: cuộc chiến năng lượng này không còn là một cú sốc cung ứng ngắn hạn, mà đã trở thành một phép thử khốc liệt đối với sức chịu đựng của nền kinh tế toàn cầu. Với giá dầu thô đã vượt ngưỡng 100 USD/thùng, thị trường đang phải thích nghi với một trạng thái biến động mới, nơi những "tấm đệm" bảo vệ từng tồn tại khi cuộc chiến bùng nổ vào tháng 2 vừa qua – tức gần bảy tháng trước – hiện đã gần như tan biến.

Sự sụp đổ của ảo tưởng về một cuộc chiến ngắn hạn

Tâm thế của các nhà hoạch định chính sách tại Washington đã có sự thay đổi rõ rệt, chuyển từ sự tự tin sang trạng thái phòng vệ. Tổng thống Mỹ Donald Trump gần đây dự báo rằng xung đột có thể sẽ kéo dài đến sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào ngày 3 tháng 11. Đây là một sự xoay chuyển tông giọng đáng kể từ một chính quyền vốn ban đầu tin rằng cuộc chiến chỉ tính bằng tuần.

Tuy nhiên, sự "thừa nhận" này vẫn mang đậm màu sắc lạc quan tếu. Khi nhìn vào thực địa, nơi các "huyết mạch" năng lượng bị bóp nghẹt, dự báo về mốc tháng 11 có vẻ giống một lời an ủi chính trị hơn là một phân tích thực tế. Với việc cả hai phía đều coi đây là cuộc chiến sinh tồn, ảo tưởng về một lối thoát nhanh chóng đã chính thức sụp đổ, nhường chỗ cho một thực tế bế tắc và tiêu hao.

"Cánh cổng nước mắt" và sự mong manh của các tuyến đường thay thế

Lực lượng Houthi tại Yemen đã thắt chặt quyền kiểm soát đối với eo biển Bab el-Mandeb (trong tiếng Ả Rập có nghĩa là "Cánh cổng nước mắt") – cửa ngõ phía Nam của Biển Đỏ. Đây là tử huyệt đối với chiến lược của Saudi Arabia: vương quốc này vốn định dùng Biển Đỏ làm lối thoát khi eo biển Hormuz bị đe dọa, nhưng giờ đây lối thoát đó cũng bị chặn đứng.

Sự mong manh này càng lộ rõ khi hệ thống đường ống Đông-Tây dài 1.200 km phải tạm thời đóng cửa do các cuộc tấn công drone từ phía Bắc (Iraq). Saudi Arabia đang rơi vào thế "lưỡng đầu thọ địch" khi hạ tầng bị tấn công từ phía Bắc và lối ra cảng biển bị phong tỏa từ phía Nam.

Chính quyền Saudi Arabia xác nhận đường ống dẫn dầu Đông-Tây, giải pháp dự phòng chính của vương quốc nhằm tránh eo biển Hormuz, đã phải tạm ngừng hoạt động sau một loạt vụ tấn công bằng drone được phóng từ Iraq.

Hệ quả là xuất khẩu qua bờ biển phía Tây của Saudi Arabia đã sụt giảm nghiêm trọng từ mức 4-5 triệu thùng/ngày trong 5 tháng đầu chiến tranh xuống chỉ còn 2 triệu thùng/ngày vào tháng 8. Các chủ tàu vận tải hiện đang cực kỳ e dè khi đi vào vùng chiến sự, đẩy chi phí vận tải và bảo hiểm lên mức cao kỷ lục mọi thời đại.

Khi những "tấm đệm" kinh tế cạn kiệt

Thế giới đang tiêu dùng nhiều hơn mức sản xuất với tốc độ báo động. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), tổng lượng dầu dự trữ toàn cầu đã thâm hụt khoảng 507 triệu thùng kể từ khi xung đột bắt đầu, tương đương với mức giảm 2,8 triệu thùng/ngày.

Dưới sự giám sát của Hải quân Hoa Kỳ, lưu lượng dầu qua eo biển Hormuz đã tăng lên mức 5 triệu thùng/ngày kể từ tháng 6. Tuy nhiên, các con số không biết nói dối: con số này chỉ bằng 1/4 so với mức trước chiến tranh. Việc duy trì thị trường bằng cách "rút ruột" kho dự trữ và dựa dẫm vào các hộ tống quân sự là một trạng thái không thể bền vững (unsustainable). Một khi các kho dự trữ chạm đáy, thế giới sẽ không còn bất kỳ cơ chế giảm sốc nào trước các đợt tấn công tiếp theo của Iran.

Cuộc khủng hoảng thầm lặng của các sản phẩm tinh chế

Trong khi dầu thô chiếm lĩnh các tiêu đề báo chí, một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng hơn đang diễn ra ở hạ nguồn: sự khan hiếm nhiên liệu thành phẩm. Đây mới là yếu tố thực sự đẩy chi phí logistics toàn cầu vào vòng xoáy lạm phát.

Thực trạng xuất khẩu các sản phẩm dầu tinh chế hiện nay:

• Giảm gần 60% so với mức trước chiến tranh (theo ước tính của IEA).

• Các loại nhiên liệu bị ảnh hưởng nặng nhất: Diesel, xăng và nhiên liệu phản lực.

• Hệ quả trực tiếp: Tình trạng khan hiếm diesel cấp tính đẩy giá nhiên liệu lên mức cao kỷ lục, làm tê liệt các chuỗi cung ứng phụ thuộc vào vận tải đường bộ và đường biển.

Sản lượng dầu của Saudi Arabia chạm đáy 3 thập kỷ

Cú sốc lớn nhất đối với tâm lý thị trường là sự suy yếu của "người khổng lồ" Saudi Arabia. Việc sản lượng sụt giảm không chỉ là vấn đề kỹ thuật do đường ống bị hỏng, mà là sự sụp đổ của vị thế "người điều tiết thị trường" mà vương quốc này đã nắm giữ suốt nhiều thập kỷ.

Theo dữ liệu từ IEA, sản lượng dầu của Saudi Arabia đã rơi xuống mức 6 triệu thùng/ngày trong tháng 8. Đây là cột mốc đen tối khi sản lượng chạm mức thấp nhất trong hơn 30 năm qua.

Khi quốc gia vốn được coi là "ngân hàng trung ương dầu mỏ" không còn khả năng bơm thêm dầu để hạ nhiệt giá cả, thị trường chính thức mất đi mỏ neo ổn định cuối cùng.

Một trạng thái bình thường mới đầy rủi ro

Thế giới đang bước vào một giai đoạn mà rủi ro địa chính trị không còn là một biến số tạm thời, mà đã trở thành một phần của giá thành sản phẩm. Sự bế tắc giữa một Iran coi cuộc chiến là vấn đề sống còn và một Washington kiên quyết siết chặt cấm vận đang tạo ra một kịch bản không có người thắng.

Các nhà đầu tư và chính phủ từng kỳ vọng vào một "lối thoát" (off-ramp) từ Tổng thống Trump khi giá xăng tăng cao, nhưng kịch bản đó đòi hỏi sự hợp tác từ Tehran – điều vốn chưa từng xuất hiện. Nếu cuộc chiến tiếp tục kéo dài như những dự báo mới nhất, câu hỏi không còn là liệu giá dầu có tăng hay không, mà là nền kinh tế toàn cầu có thể trụ vững được bao lâu khi các "tấm đệm" dự trữ cuối cùng cũng cạn sạch?